U današnjem članku vam donosimo jednu zanimljivost o čovjeku čije je ime postalo gotovo neraskidivo povezano s crnim rupama, kosmosom i pitanjima o samom nastanku svemira. Stiven Hoking bio je jedan od najpoznatijih teorijskih fizičara modernog doba, ali njegova životna priča privlačila je pažnju mnogo šire od akademskih krugova.
Uprkos teškoj neurološkoj bolesti koja mu je postepeno ograničila kretanje i govor, nastavio je istraživati, predavati, pisati i približavati složene naučne ideje milionima ljudi. Njegov najpoznatiji doprinos pokazao je da crne rupe nisu potpuno „crne“, već da zbog kvantnih efekata mogu emitovati ono što danas nazivamo Hokingovim zračenjem. Univerzitet u Kembridžu upravo to otkriće navodi među njegovim najvažnijim doprinosima razumijevanju osnovnih zakona svemira.
Stiven Vilijam Hoking rođen je 8. januara 1942. godine u Oksfordu. Odrastao je u porodici u kojoj su obrazovanje, nauka i intelektualna radoznalost imali posebno mjesto. Njegov otac Frenk bavio se medicinskim istraživanjima, dok je porodica kasnije živjela u St Albansu, gdje je mladi Stiven nastavio školovanje. Već tada pokazivao je snažan interes za način na koji svijet funkcioniše, iako prema klasičnim školskim kriterijima nije uvijek bio učenik koji se isticao savršenim ocjenama. Više ga je privlačilo razumijevanje principa nego mehaničko pamćenje činjenica. Nakon školovanja upisao je fiziku na Oksfordu, a zatim nastavio akademski put na Univerzitetu u Kembridžu, gdje će provesti najveći dio svoje profesionalne karijere.
Upravo je Kembridž postao mjesto na kojem je Hoking počeo ozbiljno istraživati neka od najvećih pitanja moderne fizike. Zanimali su ga početak svemira, priroda prostora i vremena, gravitacija i ponašanje crnih rupa. U vrijeme kada su se naučnici intenzivno bavili posljedicama Ajnštajnove opšte teorije relativnosti, Hoking je zajedno s drugim istraživačima pokušavao razumjeti šta se događa u ekstremnim uslovima poput onih u blizini crne rupe ili na samom početku svemira. Njegovi radovi doprinijeli su razvoju moderne kosmologije i učvrstili njegov položaj među vodećim fizičarima svog vremena. Posebno ga je izdvajala sposobnost povezivanja ideja iz opšte relativnosti, kvantne teorije i termodinamike – oblasti koje nije jednostavno uklopiti u jedinstvenu sliku.
Veliki životni preokret dogodio se dok je još bio veoma mlad. U dvadesetim godinama dijagnosticirana mu je bolest motornog neurona, oblik bolesti koji se često povezuje s ALS-om. Prognoze su u početku bile vrlo teške i liječnici nisu očekivali da će živjeti još mnogo godina. Međutim, tok njegove bolesti pokazao se neuobičajeno sporim. Hoking je nastavio akademski rad, završio doktorat i izgradio višedecenijsku karijeru. Njegovo fizičko stanje s vremenom je zahtijevalo sve veću pomoć drugih ljudi i tehnologije, ali intelektualni rad nije prestao. Westminster Abbey navodi da je bolest dijagnosticirana u njegovim dvadesetim godinama i da mu je tada bilo rečeno da možda ima još samo dvije godine života, dok je Hoking na kraju živio do 76. godine.
ONO ŠTO IZDVAJAMO
Jedan od najvažnijih trenutaka u Hokingovom naučnom radu dogodio se početkom sedamdesetih, kada je počeo razmatrati šta se događa kada se kvantna teorija primijeni na crne rupe. Dotadašnje klasično shvatanje sugerisalo je da ništa što jednom prijeđe horizont događaja više ne može izaći. Međutim, Hokingovi proračuni doveli su do iznenađujućeg zaključka – crne rupe mogu imati temperaturu i emitovati zračenje. Rad o tome objavljen je 1974. godine i u početku je izazvao ozbiljne rasprave među fizičarima. Danas se fenomen naziva Hokingovo zračenje i smatra se njegovim najpoznatijim naučnim doprinosom. Posebna važnost ideje leži u tome što povezuje gravitaciju i opštu relativnost s kvantnim efektima i termodinamikom.
Hoking je s vremenom izgubio sposobnost prirodnog govora, ali ni tada nije prestao komunicirati s kolegama i publikom. Koristio je računarski sistem sa sintetizovanim glasom koji je postao jedan od njegovih najprepoznatljivijih simbola. Zahvaljujući tehnologiji nastavio je držati predavanja, pisati radove i učestvovati u javnim raspravama. Njegov karakteristični sintetizovani glas s vremenom je postao toliko povezan s njim da ga nije želio mijenjati ni kada su se pojavile modernije mogućnosti. Ono što bi za mnoge ljude predstavljalo gotovo nepremostivu komunikacijsku prepreku, Hoking je pretvorio u novi način nastavka svog naučnog i javnog života.
Ipak, njegov uticaj nije ostao ograničen samo na stručne časopise. Veliku popularnost stekao je knjigom „Kratka istorija vremena“, u kojoj je pokušao objasniti velika pitanja kosmologije širokoj publici bez oslanjanja na komplikovanu matematiku. Knjiga je postala međunarodni bestseler, a Hoking jedno od rijetkih imena iz teorijske fizike koje je bilo poznato ljudima daleko izvan naučnih krugova. Univerzitet u Kembridžu navodi da je upravo kroz svoje knjige, predavanja, televizijska pojavljivanja i javne nastupe uspio složene naučne ideje približiti širokoj publici.
Njegova karijera bila je obilježena i brojnim priznanjima. Bio je član Kraljevskog društva, a 1979. godine postao je Lucasian profesor matematike na Kembridžu, položaj koji je svojevremeno držao i Isak Njutn. Dobio je niz prestižnih nagrada i priznanja, uključujući CBE, Companion of Honour i američku Predsjedničku medalju slobode. Uprkos popularnosti, Hoking je do kraja života ostao prvenstveno zainteresovan za pitanja koja još nemaju konačan odgovor – posebno za odnos između gravitacije i kvantne fizike, prirodu crnih rupa i porijeklo svemira.
Pored fizike, često je govorio i o mogućim opasnostima s kojima se čovječanstvo može suočiti u budućnosti. U različitim predavanjima i intervjuima upozoravao je na rizike nuklearnog rata, nekontrolisanog razvoja određenih tehnologija, klimatskih promjena i mogućnosti zloupotrebe genetskog inženjeringa. U jednom od svojih predavanja naveo je nuklearni rat kao neposrednu opasnost, uz rizike poput genetski modificiranih virusa i destabilizacije efekta staklene bašte.
Njegovi komentari o vještačkoj inteligenciji također su izazivali veliku pažnju. Hoking nije tvrdio da će tehnologija nužno dovesti do katastrofe, ali je smatrao da razvoj sistema sposobnih za sve veću autonomiju zahtijeva odgovornost i ozbiljno razmišljanje o dugoročnim posljedicama. Zbog toga njegove izjave treba posmatrati kao upozorenja i procjene jednog naučnika, a ne kao proročanstva. Hoking nije ostavio jednu zvaničnu „listu četiri katastrofe“, kako se ponekad predstavlja na internetu, već je tokom godina u različitim prilikama govorio o više globalnih rizika.
Stiven Hoking preminuo je 14. marta 2018. godine u Cambridgeu, u 76. godini. Nekoliko mjeseci kasnije, 15. juna, njegov pepeo položen je u Westminster Abbeyju, nedaleko od grobova Isaka Njutna i Čarlsa Darvina. Na nadgrobnom kamenu nalazi se jednačina povezana s Hokingovim zračenjem, što predstavlja snažan simbol njegovog najpoznatijeg doprinosa fizici. Westminster Abbey njegovo mjesto među tim velikim naučnicima opisuje kao rijetku počast, budući da su ukopi u opatiji u modernom vremenu veoma rijetki.
Njegovo nasljeđe ipak se ne može svesti samo na jednu teoriju ili knjigu. Hoking je pomogao otvoriti pitanja koja fizičari i dalje pokušavaju riješiti, posebno ona koja se odnose na informacije u crnim rupama, kvantnu gravitaciju i najranije faze svemira. Čak su i nakon njegove smrti objavljeni radovi na kojima je radio pred kraj života, što pokazuje da je naučnim problemima ostao posvećen gotovo do posljednjih dana. Njegova službena biografija navodi da su posthumno objavljeni radovi povezani s porijeklom svemira i problemom entropije crnih rupa.
Na kraju, Stiven Hoking ostao je zapamćen kao naučnik koji je istovremeno proširio granice teorijske fizike i pokazao koliko snažan uticaj nauka može imati kada se približi običnim ljudima. Njegova najveća ostavština možda nije samo odgovor koji je dao o crnim rupama, nego broj pitanja koja je ostavio budućim generacijama fizičara. Njegov život pokazuje da fizička ograničenja ne moraju nužno odrediti granice intelektualne radoznalosti, a njegovi radovi i danas predstavljaju važan dio rasprava o tome kako zaista funkcioniše univerzum.
